ديدار
مةسيفي:
يةكةمين ريَككةوتن كة دةقنووس لةطةلَ خؤي
دةيكا، كاتيَكة كة برِيار دةدا بة وشة لةطةلَ دنيايةكي ثرِ لة كيَشة و
طرفتدا بجةنطيَ

سازداني: رِابةر فاريق
ثيَشةكيي:
ديدار مةسيفي يةكيَكة لةو نووسةر و رِؤماننووسانةي كة تا ئةندازةيةكي
بةرفراوان ونة، ياخود با بلَيَين دةرنةكةوتووة. لة سةروةختي
خويَندنةوةي وةلاَمةكاني ئةم ثرسيارانةي خوارةوةدا بؤمان دةردةكةويَ كة
بة شيَوةيةكي باش ئاطاداري ئةزمووني كةليَك نووسةرة و بة قوولَيي لة
بارةيانةوة دةدويَ... ئيَمة نووسةرطةليَكي بيَشومارمان هةن كة ماوةيةكي
دوور و دريَذة خراونةتة ثةراويَزةوة لة لايةن نووسةران و رِؤشنبيران و
تةنانةت (ديمانةكاران)يشةوة، رِةنطة ئةم ديمانةيةي ئيَمة يةكيَك بيَ
لةو ديمانانةي كة هةولَ دةدةن نووسةراني بيَدةنط، بةلاَم ئاطادار و
جواننووس، بدويَنن:
بيبلؤطرافيا:
ديدار مةسيفي؛ لة سالَي 1967دا لة هاوينةهةواري سةلاحةددين (مةسيف لة
هةوليَر) لة دايكبووة و دةرضووي كؤليَذي ئةندازةية لة زانكؤي موسلَ،
طةليَك وتار و ضيرؤكي لة رِؤذنامة و طؤظارةكاني كوردستاندا
بلاَوكردوونةتةوة و خاوةن رِؤمانيَكي ضاثكراوة كة ناوي (ئيلشا)ية،
ماوةي 10 سالَة لة ولاَتي كةنةدا دةذييَ و ئةندامي (ثيَن كةنةدا)يشة.
*: كةسانيَك هةن زؤر بة داخراوةيي و سانايي ثيَكهاتة و لايةنةكاني
مةجازي دةق هةلَدةسةنطيَنن، بة واتايةكي تر: تةنها دةلَيَن (ئةم دةقة
جوانة)، (ئةم دةقة ناشيرينة)، بة بيَ ئةوةي تةنها جاريَك بثرسن: بؤضي
جوانة؟ بؤضي ناشيرينة؟ هؤكاري ئةم جؤرة هةلَسةنطاندنانة بؤ ضيي
دةطةرِيَتةوة؟
ديدار مةسيفي:
ئةطةر حةز بكةين بة جواني و ناشريني دةق رِابطةين، دةبيَت يةكةم شت
بةرطي مامان بثؤشين و تيخيَك لةو ثةتة ضرِة بدةن كة هيَشتا دةقي بة
خاوةنةكةي بةستؤتةوة. بةلاَم دةبيَت بزانين كة ئةوةش لة زؤر شت
رِزطامان ناكات و بلَيَن ئةوةتا لة بةردةم دةقيَكي طةرم داين بؤ
ليَكؤلَينةوة و رِةخنة. ضونكة بة تةنطةوة ضووني شيَواز و زمان و
ناواخني مانا شاراوةكاني دةق بةس نية ئةطةر لة ثالَي دا رامان و
تيَطةيشتنيَكي قوولَ نةهيَتة كايةوة. ئةوةش ئةستةمة لةسةر دةستي كةسيَك
بة بةرهةم بيت كة خؤي خويَنةريَكي سانا و داخراوي شتةكان بيت. رِالف
ئيمرسؤن، شاعير و رِةخنةطري ئةمريكي، دةلَيَ: "ضؤن دةقي ئيبداعي هةية،
خويَندنةوةش هةية ئيبداعي بيَت. ئةوةش لة كاتيَكدا رِوودةدات كة بيري
خويَنةر تةذي و باركراو بيَ بة داهيَنان. كة ئةطةر كتيَبيَك
بخويَنيَتةوة رِؤناهييةك لةطةلَ خؤي دا بباتة سةر مانا شاراوةكان،
بؤئةوةي هةر رِستةيةك لة قةوارةكةي طةورةتر ديار بيَت، هةروةها
وةسفةكاني نوسةريش فراوانتر بن لة دنيا" بةو ثيَوةرةي كة وشة بضووكترين
يةكةي دةقة و لة لايةن بيرمةنداني وةك بارتةوة طةورةترين كاري لة سةر
كراوة، كةضي هيَشتا يةكيَكي وةك ئيكؤ حةز دةكات رِةخنةطر لةوةش ثتر
بضيَتة نيَواخني دةقةكان. ئةو لة كؤتايي ثةنجاكان دا كاتيَك دةقيَكي
رِةخنةيي وةهاي نوسيوة ئاماذة بةوة دةكات كة كةس نةيتوانيو لة
ميتؤلؤذياي بارت دةربازي بيَت و ليكؤلَينةوةيةكي رِةخنةيي باشتر بكات.
بةلاَم ئيكؤ لة دواي ئةو راطةياندنةي هةستاوة قوولَتر و قوولَتر دةقي
ئةدةبي شيكردؤتةوة و لة مانا جوانةكاني طةرِاوة. ئةوة جورئةتيَكي طرنطة
كة رِؤماننووسيَكي وةك ئيكؤ دةيكات و دةيدات بة ئةو كةسةي
خويَندنةوةي دةق دةكات بة ثيشة و دةيةويَت لة دةرطاكاني ئةوديوي
وشةكانيش تيَثةرِتر بضيَت و طشت ثيت و هيَما و سمبولةكاني دةقيش شي
بكاتةوة. لاي ئيَمة لةوانةية هيَشتا هةلَسةنطاندني دةق ئةو رِيَضكة
رةوانةي وةرنةطرتووة كة لة ئةدةبي طةلان هةية، بؤية دةبينيت كة
طةورةترين قةيران ئةو كاتة روودةدات كة كةسيَك دةق ناناسيَت و
نايخويَنيَتةوة بةر لةوةي نوسةرةكةي نةناسيَت و نةيخويَنيَتةوة. بؤية
دةبينين زؤرترين خويَندنةوة بؤ ئةو دةقانة دةكريَن كة نوسةرةكانيان
زؤرترين تةوني ثةيوةنديان ضيَ كردووة. ئايا دةبيَت نوسةر بةرطي
ديثلؤمات لةبةر بكات و دةقةكةي بة ئةم و ئةو بناسيَنيَت؟ يان دةبيَت
وةك شويَنةكاني دنيا هةلَسةنطاندني دةق لةو طةمةية رزطاري بيَت كة بة
داخراوي و سانايي بة جواني و ناشيرينيةكاني
دةكريَت؟.
*: كةنطيَ دةتوانين بلَيَين ئةم ئةدةبة (زارةكيية) و ئةويديكة بة
(نووسراوكراوة)ة؟ هاوكات ئةو رِةخنةية (بناتنةرة)ة و ئةويديكة
(روخيَنةر)؟ ئةم دابةشكردن و هةلَسةنطاندنانة لة ضييةوة سةرضاوةيان
طرتووة و كةنطيَ و بؤضي دةتوانين ئةم ثرسيار و ثيَودانطانة دةرببرين؟
ئةطةر ثيَويستيش نيية باسيان ليَوة بكةين هؤكارةكان كامانةن؟
ديدار مةسيفي:
نازانم لة ض كاتيَك ئةو جؤرة ثؤلين كردنة دةهيَتة طؤرِيَ، بةلاَم
دةكريَت بلَيَين كة خويَندنةوةي ئةدةبي هةر ضؤنيك بيَت دوو جةمسةري
جوايةزي هةية كة يةكيكيان تايبةتة بة داهيَنان و ئةويديكةش سةروكاري
ئيستاتيكاوةية. داهيَنان شتيَكة كة نووسةري دةق هةردةم دةيةويَت زوو
ثيَي بطات، بةلاَم ئةوةي ئةو برِيارة دةدات نووسةري دةق خؤي نية. زؤر
جار نووسةر ساكار و سانا دةست دةداتة نووسيني دةقيَك و جوانترين
داهيَنان دةخاتة سةر كاغةز، جاري وةهاش هةية بة طشت ثيَض و ثةنايةكاني
نووسين دا دةطةرِيَت و هةزار لاثةرِة ثرِ دةكاتةوه، كةضي هةر بة بالاَي
داهيَنان ناطات. وابزانم خويَنةري باش هةردةم ئةو وردبيني و توانايةي
هةية كة ئةو دوو شيَوةيةي نووسين لة يةكتري جوايةز بكاتةوة. جةمسةرةكةي
ديكة كة ئيستاتيكاية دةبيَت بة هةمان ئاستي نووسين لة خويَندنةوةش دا
رةنط بداتةوة، ضونكة تؤ ناتوانيت بة خويَندةنةوةي بةتالَ لة ئيستاتيكا
وا لة خويَنةران بكةيت كة كؤك بن يان نا تةبا لةطةلَ ئةوةي سةبارةت بة
دةقيَك دةيلَيَيت و راظةي بؤ دةكةيت. لةو جةمسةرطيريية دا دةكريَت
بلَيَين كة خويَندنةوةي دةق هةرطيز نابيَت هاوتةريب بيَت بة دةق يان بة
ماناكان، بةلَكوو دةبيَت لة قوولاَيي ضةقدا طةمة لةطةلَ دةقةكةدا
بكات. بؤية ئةو خويَندنةوةيةي كة لة ضةق دا دةيةويَت سةنطةر لة دةق
بطريَت و خويَندنةوةيةكي ورد ئةنجام بدات، زياتر لة داهيَنان و مةعريفة
و شارةزايي نزيكة لة خويَندنةوةيةكي سةرثيَيي كة زؤر جار ناوي (رِةخنةي
روخيَنةر)ي دةضيَتة سةر. خويَندنةوة ئةطةر هةردةم قوولَ و ئةكاديمي و
ثرِ مةعريفة بيَت، ئةدةبيَك نا نووسريَت كة نةخويَندريَتةوة. بة
ثيَضةوانةوة، ئةوةي نايةويَت بضيَتة ضةقةوه، دةضيَت بيَ هةلَوةستة و
راماني قوولَ دةست دةداتة دةقيَك و دةيخويَنيَتةوة. ئةو جؤرة
خويَندنةوةية هةرطيز ناتوانيَت بة شيَوةيةكي طشتطير دةق
هةلَسةنطيَنيَت.
*: رِةخنةطرانمان بة دةر لة كاري خؤيان (رِةخنةطر)يي، هاوكات (بةديل
دؤزةرةوة)يشن، ثيَتواية ئةم دووانة طةرةكيان بة كةسي تايبةتمةند و
ئةكاديميستي تايبةت بة خؤيان هةبيَ؟ كةنطيَ دةقي ئةدةبيي (ئةلتةرناتيف)
دةخوازيَ؟
ديدار مةسيفي:
بةر ثيَنج سالَ لة كؤثيية ئينطليزييةكةي رِؤماني (بةفر)ي ثامووك دا،
كارةكتةر (كا) و ثةيوةنديية ئؤرطانيةكةي لةطةلَ (كار) و (كارس)دا، بة
شيَوةيةكي سةير سةرنجي رِاكيَشام. هةستم كرد كة ئةو جؤرة بة يةكتر
بةستنةوةيةي نيَوان ثالَةوان و شويَن و سومبولي رِؤمانةكة كة بةفره،
سةرةرِاي ئةوةي كة جوانيييَكي ساكاري ثيَوة دياره، بةلاَم ئةطةر بة
ضاوي هيَماناس (سيَميؤتيك) سةيري بكةين دةبينين قوولاَييةكي ضيذ بةخش
لة نيَوان ئةو سيَ كؤلَةكةيةي رِؤمانةكة دروست دةبيَت. لةو نزيكانة
كارةكتةر (كا) دووبارة بؤ من دةردةكةوتةوة لة ضيرؤكيَكي ئيمبرتؤ ئيكؤ
كة لة سالَي 1961 نوسراوه، (كا) هةمان قةدةري شاعيرة خةمناكةكةي
ثامووكي دةبيَت، بةلاَم لةوةي دووةم دا جلي ثرؤفيسؤريَكي ئةتؤمي لةبةرة
و لة ذووريَكي نهيني دا سةري بة دةستي ذةنةراليَك ثان دةكريَتةوه.
ليَرةدا ئيَمة ناكريَت بلَيَين كةوا ثامووك بيرؤكةي رِؤماني (بةفر)ي لة
ضيرؤكيَكي كؤني ئيكؤ وةرطرتووة بة ناوي (شتةكة)، ضونكة لة لةيةكترضووني
ناوي (كا) و ئةو شيَوة دةسيسةية ثيسة كة دةبيَتة هؤي مةرطي هةردووكيان
بترازيَت، رِؤماني (بةفر) و ضيرؤكي (شتةكة) هيضي ديكةيان نية لة
يةكتريان بضوويَنيَت. ئيَمة لةطةلَ هةر دؤزينةوةيةكي لةو بابةتة نابيَت
خويَندةنةوةي دةق ببةين بؤ ئةو ئاستة نزمة و بلَيَين ئةها دزمان طرت.
من وةك خويَنةريَكي ئاسايي ناتوانم ئةو بةراوردة قوولَةي نيَوان ثامووك
و ئيكؤ بكةم، هةرضةندة ثامووكيشم هةمووي خويَندؤتةوه. هةستدةكةم ئةطةر
وا لةطةلَ ئيكؤش بكةم هيَشتا ناتوانم بةو شيَوة ئةكاديميانة بلَيَم
ئيكؤ بةديلة بؤ ثامووك. بؤية دةبيَت بلَييَن كة ئةو دووانة كاتيَك
يةكيان ناخويَنريَتةوة كة كارةكةي لة هةموو روويَكةوة لة هي ئةويديكة
بضيَت. زؤر جاران ئيَمة جؤرة شيَوةيةك لة رِةخنة دةبينين كة دةضيَت طشت
دةرطا والاَكاني رِؤمانيَك بة رووي خؤي دادةخات و لة ثةنجةرةيةكي زؤر
بضووكةوة ئةو بة كاري نووسةريَكي ديكة دةضوويَنيَت. كة لةوانةية وةك
ئةو نموونةيةي ثيَشوو ناويَك، شويَنك، داريَك، يان بةرديَك لة
هةردووكيان هاوشيَوة بن. خويَندنةوةي قوولَ و سيحرئاميَز دةبيَت رؤحي
زياتر بة دةقيَك بدات كة داهيَنان تيَيدا ئةوةندة بةرضاو و ديارة كة
وا دةكات شتة لةيةكترضووةكانيش لة دوو دةق دا هةرطيز لة يةكتر نةضن. بؤ
شيكردنةوةي زياتر دةربارةي ئةو طرفتة و ثيَداطرتن لة ناساندني ئةو
دةقانةي ثرِن لة داهيَنان، دةكريَت دةق لة ئينسان بضوويَنين، ئةطةر
ئةوة زؤر لة رةفتاريكي ميكاظيليانة نةضيَت. ضونكة لة هةر ئان و
زةمانيَك دا دةبينين كةسانيَك هةن كة لة كةس ناضن. وةك ئةوةي هةرطيز
نةخوازن ئةلتةرناتيظ و بةديل بن بؤ كةسيَكي ديكة كة ئةطةر تا ئةوثةريش
شاد و سةركةوتوو و خؤشطوزةران بيت. دةقيش بة شيَوةيةك لة شيَوةكان بة
روو و سيماي ئةو كةسانة دةهيَتة مةيدان كة تةنها دةيانةويَت خؤيان بن.
بؤية من هةست دةكةم كاتيَك دةق ئةلتةرناتيظ ناخوازيَت كة وةك ئةو
كةسة بيَت كة داهيَنانيَك بةدةست ديَنيَت كة كةس ثيَشتر بة ميَشكي دا
نةضووبيَت. ئةمرؤ لة ئةمريكا نووسةراني لة ضةشني ستيظن كينط بة دةرزةن
هةن، كة دةتوانن هةر سالَة و رِؤمانيَكي هةزار لاثةرِةيي بخةنة بازارِ
و بة مليؤنان دؤلار قازانج بكةن. بةلاَم لة ئاستي ئةو جؤرة كتيَبانة
رِةخنة ئةوةندة قسة رةق و راستطؤية كة هةرطيز لةبةر ناو و ناوبانط،
لةبةر سةروةت و دةسةلاَت و مالَي دنيا كاريَكي ئةو جؤرة نووسةرانة
ناباتة ئاست رستةيةكي فؤكنةر و ئةوستر.
*: ئةو ريَطايانة كامانةن كة دةبن بة ثردي ثةيوةندي قوولَي نيَوان
(نوسةر-وةرطر)؟ بؤ ئةوةي سيحريَكي ئاطاييانة بضةسثيَنين لة فيكري
خويَنةردا تا تيَكةلَبوون و هاومةستييةكي رةطئاذؤيي بخولقيَ، ئةو خالَة
سةرةكييانة ضين كة لة وةها كاتيَكدا كؤمةكمان
دةكةن؟
ديدار مةسيفي:
ثرد بة مانا بنةرِةتييةكةي كاتيَك خؤي بة سةر ريَطايةكدا فةرز دةكات
كة رةهةنديَك، خةرةنديَك، دؤلَيَكي قوولَ دةبيَتة بةربةست لة
ثيَشظةضووني ريَطاكة. دةربرِيني ثرسيارةكة بةو شيَوةية وةلاَمدانةوة بؤ
من كةميَك ئاسانتر دةكات كة تيَيدا نوسةر بة كةذيَكي جوان و
دوورةثةريَز بضوويَنم، لة بةرامبةر دا وةرطر شويَن بيَت كة طشت
جةنجالَيةكاني ذياني تيَدا بطوزةريَت. ليَرةدا بنياتناني ثرديَك لة
نيَوان نوسةر و خويَنةر طةليَك لةو ثردة دةضيَت كة شتيَكي جوان بة
يةكيَكي ديكةي طشتطير و فراوانتر دةبةستيَتةوة. بةلاَم ئةوةي دةبيَت
ليَرةدا جياوازي هةبيَت ئةوةية كة ثردي نيَوان نووسةر و خويَنةر دةبيَت
زؤر سروشتي و خؤنةويستانةتر دروست بكريَت لة هةر ثرؤذةيةكي هةندةسيي.
ئةطةر ئةو لة يةكتر ضوواندنة بةو شيَوةيةش نةبيَت، رِاكيَشاني ريَطا
ئةطةر نةخشةيةكي ذيرانةي بؤ دانةنرابيَت لةوانةية هةم جوانيةكاني
كةذةكة بشيَويَنيَت، هةم زيانيش بدات لةو شويَنةي كة دةيةويَت سوود لة
جوانيةكاني ئةو كةذة وةربطريَت. بؤية نووسةر نابيَت بؤ دروستكردني هةر
جؤرة ثةيوةندييةك لةطةلَ خويَنةر دا سووك و سانا واز جوانيةكاني دةق
بهيَنيَت و بيكات بة قورباني ريطايةك كة دةيةويَت خؤي لة ئةو ثردانة
بدزيَتةوة كة دةبيَت دروست بكريَن. نووسةر ئةطةر بة قوولَيي سةري خؤي
تةنها بة نووسيني دةقةكة طةرم بكات، بيَئةوةي بة خؤي بزانيَت ذمارةيةكي
زؤر لة خويَنةري بة سةليقة كة خاوةنةكةشي ناناسن دةقةكةيان خؤش دةويَت
و بة جواني دةزانن. لةوانةية نووسةران لة هةر سةردةميَك دا بة يةك ضاو
سةيري ئةو ثرد و ثةيوةنديية نةكةن. ضيخؤف لة ئةيلولي 1899 و دوا
مانطةكاني سةدةي نؤزدةهةم نامةيةكي بةو شيَوةية بؤ ماكسيم طؤركي
دةنوسيَت؛ بزانة ضي داوا دةكات:" تؤ زؤر شيكردنةوة بةكاردةبةيت كة
خويَنةر تووشي زةحمةتي دةكات لة دياركردني ئةو شتةي ثيَويستة سةرنجي
رِابكيَشيَت، بةوةش خويَنةر ماندوو دةبيَت. ئةطةر من بنووسم (ثياوةكة
لةسةر فريزةكة دانيشت) زؤر روون و ئاسانترة بؤ تيَطةيشتن و خويَندنةوةي
دووةم جار ناخوازيَت. بةلاَم زؤر ئةستةم و ميَشكبةر دةبيَت كة من
بنووسم (ثياويَكي دريَذي شان و مل بضووكي ردين سوور زؤر بة دةنطةدةنط و
ترس و لةرزةوة سةيري ئةملا و ئةولاي كرد و لة سةر ئةو ثارضة فريزة
كةسكة دانيشت كة بة يةكجاري هةراسان ببوو لة ذيَر ثيَي ثيادةرةوان)
ميَشك ناتوانيَت يةكسةر ئةو هةمووة ثيَكةوة وةربطريَت، ئةدةب دةبيَت
خيَرابيَت و هةرواش جيَطاي خؤي بطريَت." سةد سالَ ثتر بة سةر نووسيني
ئةو نامةيةدا تيَثةرِيوة، ئيَستا ئيَمة دةزانين كة لةبةرضي ضيخؤف وا
راست و رِةوان شيكردنةوةي خؤي سةربارةت بة دةقي ئةدةبي بؤ ماكسيم
طؤركيَ دةربرِيوة. ضونكة دةلَيَيت ضيخؤف بةر لة طؤركي دةركي بةو راستية
كردووة كة دةقي ئةدةبي لة خودي خؤي بترازيَت نابيَت خؤي بكات بة
قورباني هيض شتيَكي ديكة و هةرطيز ئةو تيَكةلَبوونة قوولَة ثشت طويَ
نةخات كة بؤ ماوةيةكي دريَذتر لة تةمةني نووسةر و سةردةم لة فيكري
خويَنةردا
دةيهيَليَنةوة.
*: ثيَتواية هؤي داتةثيني بناغةي هةر دةقيَك، بةشيَكي بؤ ئةوة
بطةرِيَتةوة كة بوونيادي دةق لة مانا داخراوةكانةوة سةرضاوة بطريَ؟ بة
واتةيةكي تر: بؤ ئةوةي ثيكهاتةي دةق بثاريَزين لة كالَطةرايي و بووني
كاتي، ضي بكةين
باشة؟
ديدار مةسيفي:
لة هةلَوةشاندنةوةي دةق بؤ بناغة و لةش و بن، دةبينين كةوا بناغةكةية
كة هيضي ديكةي لة ثيَش دا نايةت، بؤية ئةطةر ئةو شلَؤق و ناتةواو و
بيَهيَز بوو، دةق ناتوانيَت بة دووانةكةي ديكة تا سةر لةسةر ثيَي خؤي
بووةستيَت. من هةستدةكةم زؤر لةو قوتابخانة ئةدةبييانةي كة لة
رؤذئاوادا و لة ئةنجامي كةش و هةواي سةردةميَكي تايبةت بة ئةويَ لة
دايك دةبن، كاتيَك لة لايةن نووسةريَكي رؤذهةلاَتةوة كؤثي دةكريَت
طرفتيَكي طةورة دةهيَنيَتة كايةوة سةبارةت بة بناغةي دةق. كة لةوانةية
نووسةرةكة ضةندة دةقةكةي بة شيَواز و زمانيَكي جوانيشةوة بنووسيَت
ئيتر ناتوانيَت دةقةكةي لة كالَي و بووني كاتي بثاريَزيَت. وةك ئةوةي
بؤ دروستكردني خانووييَك كةسيَك بضيَت خاك و خؤلَ لة زةمينيَكي ديكة
بخوازيَت تا بناغةي خانووةكةي لة سةر دابنيَت. دةزانيَت ضةند دةقي جوان
خؤيان كردة قورباني رياليزمي سيحراوي و بةوة تةمةني كاتي خؤيان ديار
كرد. نووسةراني سةرووي ئيَمة لة (يةشار كةمال) و (محةمةد ئوزون)ـةوة
بطرة تا (ئؤرهان ثامووك)، دةيانتواني دةقةكانيان بةو شيَوةية بنووسن و
لةسةر ئةو بنةمايانة دايانبريَذن، ضونكة ئةوان زووتر لة ئيَمة دةستيان
بةو دةقة جيهانيانة رِادةطةيشت. محةمةد ئوزون بةشي زؤري ذياني لة
دةرةوةي كوردستان بةسةر برد، بةلاَم ئةو لة نووسيني دةق هةردةم بؤ
بنةرةت طةرِاوةتةوة. بؤ جوان رِاطرتني ثيَكهاتةي دةق دةبيَت جؤرة
هارمؤنيةك لة نيَوان هةر سيَ كؤلَةكةكةي دروست بكةين كة يةكيان بة ئةوي
تر نامؤ و نةشاز نةبيَت. هةلَبةت دةق بة داتةثيني بناغةكةي زووتر
تيَكدةشكيَت لةوةي كة لة لةشي دا نوقساني و نارِيَكييةك هةبيَت. بؤية
نووسةر لة كاتي نووسيني دةق دا دةبيَت بة شيَوةيةكي جيدديتر بير لة
داناني بناغة و بنةمايةكي ثتةو بكاتةوة، نةوةك هةرطيز ناتوانيَت ئةو
خةيالَةي كة لة قوولاَيي بيريدا جيَطيرة بة شيَوةيةكي دروست بكاتة
راستي و بيخاتة سةر كاغةز. ئةطةر وا روويدا نووسةر ئةوةندة بة دواي
ستايش دا ناطةرِيَت، ضونكة دةبيَت بزانيَت كة ئةو هةولَةي بةو شيَوةية
دروستة بؤ لة دايكبووني دةقةكةي دةيكات ضاكتر لة ناخي خويَنةر دا
دةضةقيَت. (ئةروندهاتي رؤي) كة رةشنووسي (خوداي شتة بضووكةكان)ي دا بة
كةسيَك بؤ خويَندنةوة، خؤشي نةيدةزاني كة ئةو راستطؤييةي لة هةمبةر
دةقةكةي دا كردوويةتي ئةوةندة دةرئةنجامةكةي كاريطةر دةكةويَتةوة. رؤي
ئةو دةقةي لة شار و ولاَتةكةي خؤي نووسيي، بةلاَم دةزطاييَكي ضاث لة
لةندةن رةشنووسةكةي بة مليؤن دؤلار كرِي. بةلاَم رؤي سةرباري ئةو
سةركةوتنة جيهانييةي كة دواتر بة نووسيني يةك دةق بة دةستي دةهيَنيَت،
هيَشتا زؤر سادة و ساكارة لة ئاخاوتن. ئةو كاتيَك رؤذنامة و طؤظاريَك
دةيدويَنن هةرطيز وةك ئيَمة ناضيتة نيَو جةنجالَيييَكي زؤر لة قسةكردن.
بةراي من ئةو دةقانةي كة هةتا سةر بة زيندوويي دةميَننةوة، ئةوانةن كة
خاوةنةكانيان وةك رؤي هؤش و بيري تةواوي تةنها لةسةر نووسيني دةقةكة
بووة. ليَرةدا هةست دةكةيت كاريطةرة دةرةكييةكان لاوةكي دةميَننةوة،
ئةطينا ضؤن نووسةريَك لة كونجيَكةوة دةتوانيَت بة نوسيني دةقيَك خؤي بة
سةر سةرتاسةي دنيادا فةرز بكات. ئيَمة هةردةم دةتوانين نموونةي سةدان
دةق بهيَنينةوة كة لة سةردةميَكي زؤر كؤن نووسراون، كةضي تا ديَت
خويَنةري زياتر لة دةوريان كؤدةبيَتةوة. ئةوانة جؤرة دةقيَكن كة ناضنة
ذير باري هيض ثيَوانةيةك كة مةرط و فةنابوونيان
رِابطةييَنيَت.
*: بؤضي رِةخنةي بةراوردكاريي كاري لةسةر نةكراوة بة شيَوةيةك كة
سةرضاوةمان لةمبارةيةوة هةبيَ لة كاتيَكدا دةبوو ئيَستة زياتر لة جاران
بايةخي ثيدرابا. ضونكة نائامادةيي لة رؤذطاريَكي وةكوو ئةمرؤدا هةم
(بؤشايي) و هةم (قةيران) و هةم دةرطةي (داخستني سةردةميَك)يشمان بة
روودا
دةكاتةوة؟
ديدار مةسيفي:
خراثترين شيَوازي رِةخنة كاتيك روودةدات كة لة بةراوردكردني دوو نووسةر
يان دوو شاعير دا يةكيكيان تا ئةوثةرِي لوتكة بةرز بكريَتةوة و
ئةويديكةش لة قورِدا ببردريَتة خوار. هةرضةندة لاي خؤمان ئةو شيوة
بةراورد كردنةش بة كةمي ئةنجام دراوة. ئةوةش طةليَك هؤكاري هةن، بةلاَم
ئةوةي لة هةموويان زةق و ديارترة ئةوةية كة رِةخنةكان لة بازنةي بضووك
بضووكدا دةخوليَنةوة. ئةطةر نووسيني رِةخنة ويستي هةتا سةر بةو
شيَوهيةش نةمينيَتةوة و طوزةر بكات، ئايا نووسةر ئامادةية و ثيَي
خؤشة كة دةقةكةي بة هي نووسةريَكي هاوزماني خؤي بةراورد بكريَت؟ ديارة
زؤر جار رِةخنةطرةكانيش ناتوانن ئةو كارة بكةن، كاتيَك لة سةرةتاوة
دةقيَكيان بؤ ليَكؤلَينةوة هةلَبذاردووة كة بؤني خاتر خاتر و يةكتر
ناسيني ليَديَت. كاتيَك بازنةي رِةخنةي بةراوردكردن لةو بازنة تةسكةوة
دةطوازريَتةوة و دةيةويَت بضيَتة ئاستيَكي طةورةتر، ئاستةنطةكان زياتر
دةبن، ضونكة كتيَبخانةي كوردي هيَشتا سةرضاوةيةكي ئةوةندة دةولَةمةند
نيية كة لةسةر هةر نووسةريَكي بياني كؤمةلَيَك كتيَب ثةيدا بكةيت.
هةروةها بةراوردكردني دةقيَكي خؤمالَي بة يةكيَكي ديكةي بياني ثيَويستي
بة رامان و قوولَبوونةوةيةكي زياترة، ئةوةش لةبةر جوايةزي لة بناغةي
هةردوو دةقةكة. جطة لةوةش با بلَيَين كةسةكة زمانيَكي ديكة دةزانيَت و
دةستي بة دةولَةمةندترين سةرضاوة رِادةطات، ئايا نابيَت ئةو كارة زؤر
بة وردي و شيَنةيي بكات. نةوةك ليَكؤلَينةوةيةكي قوولَ ضؤن روودةدات
ئةطةر رِةخنةطر لة سةرةتاوة نةيتوانيبيَت بةسةر ئةو طرفتانة باز بدات
كة دةهيَنة بةردةم نووسيني رِةخنةي بةراوردكاريي. دان براون لة ميَذة
رِؤمان دةنووسيَت و بةر لة (كؤدي داظيَنشي) ضةندين بةرهةمي ديكةي هةن،
بةلاَم كاتيَك بةو رِؤمانةي طةيشتة ترؤثكي ناوبانط، وةك نموونةيةك ئايا
خيَرايي و ثةلةكردن نيية كة رِؤماني نووسةريَكي لاي خؤمان بة (كؤدي
داظيَنشي) بةراورد بكةين. ئايا باشتر نيية ئةو جؤرة بةراوردكردنةمان
هةر نةبيَت لةوةي بضين نووسينيَكي رؤذنامةواني بة رِةخنةيي ئةدةبي
ناوزةد بكةين. ضونكة ئةو كةسةي بيةويَت كار لةسةر رِةخنةي بةراوردكاريي
بكات، ئةطةر سةليقة و خويندنةوةيةكي قوولَي نةبيَت لة ئةدةبي دوو زمان
و نةتةوةدا، هةروةها شارةزايي شيوازةكاني نووسين و مانا شاراوةكاني دةق
و ثرؤفايلي نووسةرةكانيان نةبيَت، ضؤن دةتوانيَت دةقيَكي باش لة
رِةخنةي بةراوردكردن بنووسيَت. (كؤدي داظيَنشي) رِؤمانيَكة كة تةمةني
تةنها بةو ساتة وةختةوة بةندة كة طةورةترين بازارِ دةخاتة طرِ، بةلاَم
لة رووي دةق هةرطيز ناتوانيَت نةرمة نيطاييَكي مؤناليزا بؤ خؤي بدزيَت
يان بة دةقي نووسةريَكي وةك كازانتاكيس بشوبهيَنريَت. لةوانةية دةقة
خؤمالَييةكةي لاي خؤشمان لة رِؤمانةكةي (دان براون) طةليَك قوولَتر و
تةمةن دريَذتر و جوانتر بيت. بؤية زوو وةشاندني دةقيَك بة ناوي رِةخنةي
بةراوردةوة كة دواي رةنط و زةنطي رِيَكلام و بازارِ دةكةويَت، نةبووني
لةوانةية طةليَك باشتر بيَت لة بة زؤر ثرِكردنةوةي ئةو
بؤشايية.
*: لة ئيَستةدا، داهيَنان و رِيَكلام هاوئاستن لة خستنةرووي ئاستي دةق
لة كوردستاندا، بةلاَم ئةو رِيَكلامةي ليَرةدا مةبةستمة دابةشبووة بة
سةر خويَنةر و راطةياندن و دةسةلاَتي سياسيي حيزبةكان. نووسةري
ئيبداعكار بؤ ئةوةي ثرديَك دروست بكا بؤ بة يةكتر طةيشتني داهيَنان-
رِيَكلام، ضيي دةبيَ بة كؤمةككاريَكي
تةندروست؟
ديدار مةسيفي:
لة طشت كونجيَكي دنيا رِيَكلام بووة بة بةشيَكي سةرةكي لة دةرخستني
شتةكان، بةلاَم سةبارةت بة دةق لةوانةية ثاش و ثيش كردن هةبيَت لة
نيَوان جيَ و شويَني ئةو سيَ كؤلَةكةية كة ناويان دةهيَنيت. لة
شويَنيَكي وةك ئةمريكا كة سةدان سالَة سيستةميَكي جيَطير و بة هيَز
بةرِيَوةي دةبات، دةزطاكاني طةورةي ضاثةمةني وةك راندؤم هاووس، كنؤث،
ظيَنتاج، و هةتا دوايي بة سةدان ثسثؤرِي شارةزيان هةية كة لة دةق
دةكؤلَنةوة و برِياري لة ضاثدانيان بة دةستة. بةو ثيَيةي كة نووسةر
مافي سةرةكي خؤي ثاريَزراوة. بةلاَم ئةو دةزطايانة ئامرازي راطةياندن و
طةياندني دةقةكةيان لة ئةستؤداية كة بة ض شيَوةيةك دةيكةن، بةلاَم
لةوانةية لاي خؤمان ثرؤسيَسةكة هيَشتا ئةو قالبةي وةرنةطرتبيَت، ضونكة
دةزطاكاني ضاث مولَكي دةسةلاَتن و ئةوانةي سةرثةشتييان دةكةن زؤر جار
دةبن بة ئاميَري سانسؤر، لة جياتي ئةوةي رةوتي مةعريفة بةرةو ثيَش ببةن
بؤ دواوةي دةطيَرِنةوة. بؤية نووسةر و خويَنةر هةرووكيان كة لة
ولاَتيَكي سيستةماتيكي لة شيَوةي ئةمريكا ذيان بة سةر دةبةن ئازادترن.
نووسةر سةربةستة لة فروشتن و ثاراستني مافي لة ضاثدان و بلاَوكردنةوةي
ئةو دةقةي كة دةينووسيَت، هةروةها خويَنةريش ئازادييَكي بيَرِادةي هةية
لة خويَندةنةوة و رِيَكلام بؤ هةر ض كتيَبيَك، بةلاَم لة شويَناني
ديكة كة ئةو ئازاديية كولتوريية بةدي ناكةيت، دةبينيت كة دةزطاكاني ضاث
بة شيَوةيةكي سةرةكي بؤ بةرهةمةكاني دةسةلاَتي سياسي و كتيَبي
ثرِوثاطةندة تةرخان كراون، ليَرةدا نووسةر ئةطةر ئيبداعكاريش بيَت
تووشي نامؤيي و خاوبوونةوة ديَت. يان ئةوانةي لة كونيَكةوة ثيَشتر
فرسةتي لة ضاث داني كتيَبيان هةردةم بؤ فةراهةم بووة، لةوانةية رؤذيَك
ئةوانيش لة بينينةوةي خؤيان بة تةنيا لة طؤرِةباني ئةدةب دا تووشي
هةمان دؤطماي كةسي سياسي ببن و زوو لة ئيبداع بكةون. لةوةش ترسناكتر و
دذوارتر ئةوةية كة بارةكة هةروا برِوات و ريَطا بطيريَت لة دةركةوتن و
دروستبووني دةنطي تازة. لةو حالَةتةدا ئةو سيَ كؤلَةكةيةي كة كةسي
ئيبداعكار بؤ سةر خستني دةق ثشتيان ثيَدةبةستيَت، هةرسيَكيان ثيَكةوة
لة بازنةيةكي داخراودا دةخوليَنةوة و هيض طؤرِانيَك لة ثيَناو
سةرخةستني ثرؤسةي داهيَنان روو نادات. طرفتي طةورة بؤ نووسةري داهيَنةر
كة وةك كةسيَكي تةنها بة ضاويَكي ديكة شتةكان دةخويَنيَتةوة، ئةوةية كة
ناتوانيت خؤي بة تةنها دةقيَكي ثرِ لة داهيَناني بباتة ئاستي رِيَكلام
كردنيَكي بةرفرة. ئؤدن لة نووسينيَكي دا دةربارةي ئةدطار ئالان ثؤ،
دةلَيَت:" بةستةزمان ثؤ، سةرةتا ئةوةندة فةرامؤش كراوبوويت كة تا ئةو
رادةيةي بؤ بيست و شةش سالاَن طؤرِةكةت بة بيَ كيَل بوو… ئةمرِؤكةش لة
خةتةر دايت بةوةي كة بووي بة ليَكؤلَينةوةي ذيان بؤ ضةند ثرؤفيسؤريَك"
لاي خؤمان بارةكة هيَشتا ترسناكتريشة لةوةي بةسةر (ئةدطار ئالان
ثؤ)دا هات، ضونكة نووسةر دةبيَت زاري كةسي سياسي هةبيَت و بةردةوام
رِيَكلام بؤ خؤي بكات تا دةقيَكي دةباتة ئاستي خويَندنةوة و طرنطي
ثيَدان. ئايا هةست ناكةيت كة ئةوة كؤمةكيَكي دروست نيية بؤ داهيَنةر،
كاتيَك سةرباري خةمةكاني نووسين و بيركردنةوه، بضيَت بة دواي دةمامك و
بؤينباغي ملي كةسي سياسي دا بطةرِيت؟ لة زؤر شويَن رِيَكلام دةستي هةية
لة دةرخستن و سةرخستني بةرهةميَك، بةلاَم ئةويش هةتا سةر ناتوانيَت كة
ئةو بةرهةمانة بكاتة هاوشاني ئةو جؤرة دةقانةي كة طرةوي ئةزةلي بوون
دةبةنةوة. رِيَكلام ئةطةر ثرؤسةيةكي كاتي بيَت و لة هةر شويَنيَك دا
ماكينةيةكي سياسي لة ثشتةوةية و وا دةكات داهيَنةريش دةست دةداتة
قةلَةم بة دواي ئةو ثرؤسةية بكةويَت. نووسةري داهيَنةر ئةطةر بة
شيَوةيةكي سةرةكي بير و هؤشي بؤ نووسيني دةق تةرخان بكات هةرطيز ناضيَت
بةسةر ثرديَك دا ببةرِيَتةوة كة دةيةويَت دةق بةرةو ئاقاريَكي كاتي
ببات كة بؤ نموونة وةك بازارِي ئؤتؤمبيَل فرؤشتن
وابيَت.
*: ديكارت روانينيَكي وةهاية:" من
بيردةكةمةوة، كةواتة من هةم"، بةلاَم ئةوةي شاراوة ماوةتةوة، ئةمةية:
كام (بيركردنةوة) دةتوانيَ (بوون)يَكي ثرِ جوولَة و ئيبداعكاريي
بةردةوام بةرهةم بهيَنيَ، هاوكات بيركردنةوة لة كن تاكي هؤشيار تا ضةند
ثةيوةستة بة (ئاطايي) و (ئةوانيديكة)وة؟
ديدار مةسيفي:
بيركردنةوة خؤي ئةو جؤرة كردارانة دةهيَنيَتة طؤرِي كة كةس طوماني
هةبيَت، تيَبطات، بسةلميَنيَت، رةتي بكاتةوة، رابميَنيَت و هةست بة
شتةكان بكات. ليَرةدا بيركردنةوة بة مانا بةربلاَوةكةيةوة دةيان و
سةدان فةرمان و كرداري ديكةي لةو شيَوانةي لة ثةناي ماناكةيدا
حةشارداوة كة لةوانةية ئةو ثرؤسةية فرةلايةنة دواتر بة رةهةند و ئاقاري
طةورةتر دابرِوات و ئيَش، ئازار، ضيَذ، ويَنةي خةيالَي و هةزار و يةك
شتي ديكةش لةطةلَ خؤي دا بهيَنيَتة ئاراوة، يان لة ثرِ ببيَتة هؤكاري
داهيَنانيَكي طةورة. ئايا تيَثةرِيني نزيكةي ضوار سةد سالَ بة سةر
راطةياندني ئةو روانينة، هةست ناكةيت زةمةنيَكي طةليَك دريَذة لة
هةمبةر نةطةييشتن بةو جؤرة بيركردنةوةيه؟ ئةطةر ديكارت سةرضاوةي
هةموو كارةكاني بؤ خةونيك بطةرِيَتةوة كة لة شةويَكي زستاني
رؤذطارةكاني سةربازيدا بينيويةتي، دةبيَت خةونيَكي وةها هةتا ض رادةيةك
ثةيوةست بووبيَت بة ئاطايي ئةوانةي ديكةوه؟ كةسيَك كة ئةو جؤرة خةونةي
ديكارت دةبينيَت، بة ئاسانيي ناتوانيَت لة دةست خةونةكةي رابكات و بيري
ليَ نةكاتةوة. هةروةها ئاسان نيية بؤ ئةواني ديكةش كة يةكسةر دةرك بة
خةوني ئةو كةسة بكةن و لة مانا شاراوةكاني بطةن. بؤ من، كاتيَك ئةو
طوتةيةي ديكارت جاريَكي ديكة ديَتةوة طويَم، يةكسةر بيرم بؤ شويَن و
كات دةضيَت. ئايا ئةو كةسةي كة بيردةكاتةوة لة ض شويَنيَك و سةردةم و
خالَيَك دا وةستاوة؟ ئايا دةتوانيَت ض بكات لةو ماجةراية؟ ضونكة ئةوةي
تا ئيَستاش جيَي داخة، ئةمةية كة دنيا لة طشت خالَةكاني شويَنيَكي
لةيةكترضوو نيية بؤ بيركردنةوة. ئةدي ئةوة نيية تا ئةو سةردةمةش ذمارةي
ئةو كةسانةي كة وةك حةللاج و ئةواني ديكة كة بيريان كردةوة سةريان
دانا، زياترة لة ذمارةي ئةو كةسانةي كة توانييان خةونةكانيان مةوجوو
بكةن لة واقيع دا و بة زيندووي بةرهةمةكةي ببيننةوة. ديكارت بة هؤي
بيركردنةوةكاني طةورةترين شؤرِشي فيكريي لة سةردةمي خؤي بةرثاكرد،
بةلاَم ئةو تا ئةوثةرِي ستايشكردن رِيزي ليَطيرا. ئةو لة دوا رؤذةكاني
ذياني نة ذةهري دةرخوارد درا، نة ثةتي سيَدارةي بؤ هةلَكرا، بةلَكوو تا
مرديش لة ثالَ كريستيناي شاذني سويَد مايةوة و دةرسةكاني فةلسةفةي بؤ
شي
دةكردةوه.
*: ضي لةو واقيعة تالَة بكةين كة خةيالَ و فةنتازيا ناتوانن
بيطؤرن؟
ديدار مةسيفي:
ئةوةندةي بؤمان دةكريَت، دةبيَت هةولَ بدةين شيريني بكةين، نةوةك ضؤن
دةكريَت خؤمان بة خةيالَ وا رابهيَنين كة بة تالَ بلَيَين شيرين. هةست
دةكةم ئيَستا كاتي نووسيني ئةو جؤرة دةقانة بةسةرضووة كة ثرِن لة
فةنتازيا و خةيالَ، بؤية دةبينيت رِؤماننووسيَكي وةك (يان مارتيَل) كة
دةتوانيَت لة مالَةكةي خؤي دا و لة بةرانبةر جوانترين ديمةني سةرئةرز
دابنيشيَت و تةئةمول بكات؛ بةوةش بتوانيَت دةقيَك بنووسيَت كة تذي بيَت
لة فةنتازيا و خةيالَ. بةلاَم ئةو ئةوة ناكات، بةلَكوو دةضيَت بؤ
سالاَنيَكي دريَذ لة ئيَران و هيندستان و توركيا و شويَناني ديكة
كاتةكاني بةسةر دةبات كة واقيعيان ثرِة لة ضيرؤك و بةسةرهاتي سةيرتر لة
خةيالَ. خؤ ئةو وةك ئيَمة دةزانيَت كة خةيالَ و فةنتازيا وةك عةساكةي
مووسا هةر لة ئةزةلةوة ضارة و كليل بوون بؤ خويَندنةوةي واقيع، بةلاَم
ئةمرؤ واقيع خؤي بة زالَ و تالَ و بيَرةحم ثيشان دةدات. ديارة ئةو
هؤكارةية كة وا لة كةسيَكي وةك مارتيَل دةكات بضيَت لة رؤذهةلاَت ئةو
جؤرة ضيرؤكة تالَة واقيعيانة هةلَبطريَتةوة كة دةتوانن لة فةنتازيا و
خةيالَ ضاكتر شةر لةطةلَ واقيعي تالَ بكةن. لةوانةية داهيَنةر بيَ
عةمباريَكي ثرِ لة خةيالَ و فةنتازيا نةتوانيَت دةقيَكي جوان بنووسيَت
و كار لة واقيع بكات، بةلاَم خةيالَ و فةنتازيا خستنة سةر كاغةز زؤر
جار نابيَتة هؤي ئةوةي واقيع بةو ثيَية بطؤرِيَت كة داهيَنةر لة
خةيالَي خؤي ويَناي دةكات. ئةمرؤ لةسةر ئاستي دنيا ئةدةبيك زؤر باوة كة
واقيع وةك خؤي دةخويَنيَتةوة، ديارة ئةوةش لة شويَنيَك سةرضاوةي طرتووة
كة جؤرة ئةدةبيك دةتوانيَت ثشتي واقيع لة زةوي بدات، كة وةك ئاويَنة
روون و ساكارة. ئةطةر ئةو سةركةوتنة هاتة طؤرِي و ئةو واقيعة تالَة
نةما كة وةها لة خةلَك دةكات ئيتر ضيَذ لة خويَندنةوةي دةقيَكي ئةدةبي
وةرنةطرن، ئيتر ئةو سةردةمة دةطةرِيَتةوة كة هةر كةس بيَخةم دابنيشيَت
و كتيَبيَكي خةيالَيي هةزار لاثةرِةيي
بخويَنيَتةوة.
*: (دؤريَس ليسينط) روانينيي وةهاية: "هةنديَك كةس بانطةشةي ئةو دةكةن
كة رِةخنة رةسةنايةتي لة مرؤظدا كالَ دةكاتةوة، بةلاَم ئةطةر من
رةسةنايةتي و داهيَنانم هةبن. ئةوا لة ريَطةي رِةخنةوة بة دةستم
هيَناون". ئةم رةستةيةي ليسينط لة كويَوة ناكؤك و تةبا دةكةويَتةوة
لةطةلَ (داهيَنةر) و (داهيَنان)ي ئةدةبي؟
ديدار مةسيفي:
بة داخةوة، تا ئيَستا هيض بةرهةميَكي دؤريس ليسينطم نةخويَندووةتةوة،
بةلاَم دةزانم ئةو خانمة هةلَطري خةلاَتي نؤبلَة لة ئةدةب و لة سالَي
1919 لة كةرمانشان لة دايكبووة. هةروةها ديارة ئةو ئةو ئاخاوتنةي هةروا
نةكردووة كة تةواو ثيَضةوانةي شتيَكي زاري سياسةتمةدار و
رِؤماننووسيَكي ديكةي ئينطليزة بة ناوي بنيامين ديزرائيلي. ديزرائيلي
سةدةيةك بةر لة سةردةمي ليسينط ذياوة، سةبارةت بة رِةخنةطران دةلَيَت:
"ئايا دةزانيت رِةخنةطران كيَن؟ ئةو ثياوانةن كة لة مةيداني ئةدةب
وهونةردا شكستيان هيَناوة"
ئةطةر ئيَمة بيَين بةراوردي ئةو دوو ئاخاوتنة بكةين كة يةكةميان لة
نيَو ثرسيارةكةي تؤ داية و دووميشيان كةوتووةتة نيَو وةلاَمةكةي منةوة،
دةبينين ئةوةي تؤ زؤر تازةتر و قوولَتر و بةخشندةترة لةوةي من كة بةو
جؤرة راظةي رؤلَي رِةخنةطران دةكات، هةروةها زؤر تةبا و كؤكيشة
لةطةلَ مانا بنةرِةتييةكةي داهيَنان، كة بة بيَ رِةخنةي دروست هةرطيز
كاملَ و تةواو دةرناضيَت. نووسةر كاتيَك ئاخاوتنيَكي وةك هي ديرزائيلي
بة زاردا ديَت و رِةخنةطر بة ناحةز و دوذمني خؤي دةزانيَت، كة رِةخنةطر
بة شتة لاوةكييةكان خةريك بيَت لة جياتي ئةوةي دةق بة جؤريَكي ديكة
شيبكاتةوة و لة بناغةوة هةلَيتةكيَنيَت، بةلاَم جاري وةهايش هةية كة
نووسةر هةر لة سةرةتاوة بة بيريَكي دؤطماوة هاتووةتة مةيدان و وةها لة
رِةخنةطر دةكات كة (بة ناضاريي) واز لة كارة بة ئةمةك و جوانةكةي
بهيَنيَت و بضيَت بة ستايش و ثيَداهةلَدان خةريك بيَت. ليسينط جوان
دةزانيت، نووسيني دةق وةك دروست كردني بةلةمةيَك واية، ئةطةر
رِةخنةطريَك سةولَةكةي ليَ نةدات و سةر ئاوي بخات، داهيَنان ضةندة
قوولَيش بيَت هةر لة قوولاَييي ئاوةكة دةميَنيتةوة. نووسةريش بةو دةق و
داهيَنانةي هةرطيز ناطاتة كةناري ئارام. لويس ئةراطؤني فةرةنسا دةلَيت:
"من داواكارم كتيَبةكانم بة رِةقترين شيَوة هةلَبسةنطيَنريَن لة لايةن
كةسانيَكي بة مةعريفه، كة بة ضاكي شارةزاي ريَزمان و لؤجيك بن، ئةو
كةسانةي كة ذيَر كؤماكانيشم دةثشكنن".
*: يةكيك لة روانينةكاني (ديَرك والَكؤت) وةهاية: "ئةدةب دةمي زاميَك
هةلَدةداتةوة، قوولَتر لةو زامةي ميَذوو هةلَيدةداتةوة". ئيَمة
دةتوانين بةو شيَوةيةيش بلَيَين: ليَكؤلَةر و رِةخنةكاري كورديي
قوولَتر دةضنة نيَو ثيَكهاتةي دةقةكان؟
ديدار مةسيفي:
ئةطةر ميَذوو تةنها لةو ديوة بخويَنريتةوة كة ثةيوةست بة مرؤظ بيَت و
بةس، ئةو شويَنةي ديَرك والَكؤتي تيَدا لة دايكبووة و طةورة بووة،
ميَذوو تةمةنيَكي وةهاي نيية كة زامةكان بخويَنيَتةوة، بةلاَم لاي
خؤمان ميَذوو بة جؤريَك خؤي سةثاندووة و تةمةنيشي بة هةزاران سالَة.
بؤية لةوانةية ئةو هاوكيَشةية بة جؤريَكي ديكة بكةويَتةوة، كةضي هيَشتا
كةس ناتوانيَت ناكؤك بيَت لةطةلَ ئةو ئاخاوتنةي والَكؤت سةبارةت بة
ئةدةب. لاي خؤمان لة ثالَ ئةدةب سياسةت و ميَذووةكةي سيَبةريَكي
طةورةتريان بة سةر ذيان دا كيَشاوه، بؤية هةست دةكةم خويَندنةوةي
ئةدةب كةميَك قوولَتر و بةربلاَوتر دةضيَتة كذ دةقةكان، لةوةي لة
شويَنةكاني ديكة هةية، بةو مانايةي كة كاري رِةخنة ليَكؤلَينةوةية
لةسةر دةقةكة و بةس. زؤرجار دةبينين ليَكؤلَينةوة و رِةخنةي ئةدةبيي
زياتر بؤني بابةتيَكي فةلسةفييان ليَديَت، لةوةي ئةدةبيي، ديارة ئةمةش
واي كردووة ئيَمة هةموومان بؤ ئةو بابةتانةي كة دةياننووسين قوولَ
ثيَيانةوة ديار بيَت كة ناضارين ناوي ضةندين فةيلةسوف بخةينة نيَو
بابةتةكانمان، ئةمةش بووة بة نةريتيَكي ناجؤر و ناتةواو كة كاري خراثي
كردووةتة سةر ئامادةبووني رِةخنةيةكي قوولَ و دروست بؤ دةقي ئةدةبيي.
من ثيَشتر ناوي رِؤماننووسيَكي كةنةداييم هيَنا، واتة: (يان مارتيَل)
كة خاوةن دكتؤراية لة فةلسةفةدا، بةلاَم ئةو بة دةطمةن لة كاتي
نووسيني وتاريَكي ئةدةبيي يان كة بة ثرسيار و وةلاَم لة لايةن
رِةخنةطريَكةوة دةدويَنريَت، بةو شيَوةية دةنووسيَت يان وةلاَم
دةداتةوة كة لة وتار و نووسينةكاني ئيَمةدا هةية. بةراي من،
ليَكؤلَينةوة و رِةخنةي ئةدةبيي بةو شيَوةيةي كة ئيَستا هةن، بة
شيَوةيةكي جوان و دروست ناتوانن دةقي ئةدةبيي شيبكةنةوة و
هةلَيبسةنطيَنن، ديارة ئةمةش لة سةردةميَكي داخراودا بوو بة (باو) كة
تةنها ئةو كةسانة دةستيان تيَدا هةبوو كة زووتر دةستيان بةو دةقة
فةلسةفيانة طةيشت كة بؤ ئيَمة تا زةمةنيَكي دوور نامؤ بوون. من زؤر
زياتر ضيَذ لةو ليَكؤلَينةوانة وةردهطرم كة بة شيَوةيةكي سادة و رةوان
تةنها دةقةكة دةخويَننةوة، لة جياتي ئةوةي نيوةي بة ناو و وشةي
فةلسةفيي ثرِ بكريَنةوة و بةربلاَوانة بكةونة سةر و طويَي دةقةكان.
ئةو قسةيةي من ماناي ئةوة نيية كة هيض ليَكؤلَينةوة و رِةخنةيةكي
قوولَ ئةنجام نةدراوة بؤ ئةو دةقانةي كة ثيَوستة لة جاريَك زياتر
بخويَنريَنةوة. لة فةرهةنطي ئيَمةدا، لةبةر ئةوةي كةمترين كار بؤ
ثؤلينكردن كراوة، دةبينيت ليكؤلَينةوة و رِةخنة بوونةتة ئاويَتةيةك لة
بابةتةكاني وةك ميَذوو، فةلسةفة، سايكؤلؤذي، هتد. ئةمةش وا دةكات كة
بابةتةكة ئةوةندة دريَذ و بةربلاَوي بة خؤيةوة ببينيَت، كة
ليَكؤلَةوةر يان رِةخنةطر بواري ئةوةي بؤ نةمينيَ باسي ثيَكهاتةكاني
نيَو دةقةكة بكات. دواجار، ئةمانة دةبن بة هؤي ئةوةي كة وتارة
رِةخنةييةكان ئامانجي خؤيان نةثيَكن، كة بة كورت و كورديي بريتيين
لة هاندان و هاننةداني خويَنةريَكي دواي خؤي، بؤ دةست بردن بؤ ئةو
دةقانة.
*: ثةيوةنديي نيَوان (دةق) و (ضيَذ) لة نيَو ئةدةبي ئيَمةدا تا ديَ
كالَ و كالَتر دةبيَتةوة، تا ئيَستةيش ئيَستطةليَك بؤ ئةم دوو زاراوانة
نةكراون لة لايةن رِةخنةطرانمان-ئةطةر بريارة رِةخنةطرانمان هةبن-، بؤ
ئةوةي تيَكةلاَوبوونيَكي رةطئاذؤيي بخولقيَنين، ثيَويستة لة كويَوة
دةست ثيَبكةين؟
ديدار مةسيفي:
سةرةتا دةبيَت نووسةر ئةو ريَطاية بؤ رِةخنةطر ئاسان بكاتةوة، ضونكة
تؤ ناتوانيت لة هةر كويَيةك بتةويَت دةست ثيَبكةيت. نووسةر ضؤن
دةتوانيَت بة جؤريَك بنووسيَت كة دةقةكةي ضيَذيَكي قوولَ بدات بة
خويَنةر و وةها بكات دةقةكةي لة جاريَك زياتر بخويَنريَتةوة؟ من هةست
دةكةم ئةو شيَوازةي (بؤرخيس) هةيبووة بؤ نووسين، مؤدليَكي زؤر جوانة بؤ
ضاوليَكردنةوة. ئةو جؤرة ضاوليَكردنةوةية نا كة مردني دةق
رِادةطةيةنيت، بةلَكوو رؤيَشتين لةسةر رِةوتيَكي لةيةكترضوو بة هي ئةو.
بؤرخيس دةلَيَت: "من كة دةنووسم نامةويَت بير لة خويَنةر بكةمةوة
((ضونكة خويَنةرةكة كارئةكتةريَكي خةيالَييه، هةروةها نامةويَت بير لة
خؤشم بكةمةوة (ضونكة لةوانةية منيش كارئةكتةريَكي خةيالَيي بم) ))،
بةلاَم من بير لةو شتة دةكةمةوة كة دةمةويَت بيطةيةنم و تا ئةوثةرِي
هةولَدةدةم نةيشيَويَنم". ئةطةر دةق بةو شيَوةية نووسرا كة بؤرخيس
دةيةويَت، دةبينين دةق بة شيَوةيةكي خؤنةويست هالةيةكي جوان و ثرِ لة
ضيَذ بة دةوري خؤي دروست دةكات و تا سةر لة كالَبوونةوة دةيثاريَزيَت.
ئةطةر نووسين هةر ثرِكردنةوةي لاثةرِة و لاسايي كردنةوةي ئةو قوتابخانة
ئةدةبييانة بيَت كة لة دةرةوي فةزاي ئيَمة و لة ذيَر كاريطةريي كةش و
هةوايةكي جوايةز دا دةخولقيَن، ئيَمة هةرطيز ناتوانين ببين بة خاوةن
جؤرة دةقيَكي تايبةت و جوان. دةقي جوان ثيَويستي بة هيض دةمامك بةستن و
فيَلَ و جادوويةك نيية تا بضيَتة نيَو دلَي خويَنةر، بؤ ئةوةي ضيَذ و
سيحريَكي بيَئةندازةي ثيَ ببةخشيَت. ئةطةر دةق وةها بيَتة ئاراوة،
رِةخنةطرانيش دتوانن ضاكتر دةقيَك بخويَننةوة كة لة ناخي نووسةر دا
هةلقوولاَوه، نةوةك كاريطةريي قوتابخانةيةكي ئةدةبيي يان كةش و
هةوايةكي سياسيي. رِةخنةي قوولَ هةرطيز ناتوانيَت ئةو دةقانة بة هةمان
ضاو بخويَنيَتةوة، لةوانةي كة بة مؤدييَليَكي بؤرخيسانة دةنووسريَن و
جواني و ضيَذ و مانايطةليَكي شاراوة لة ثشت وشةكانياند ا هةن.
*: دةق دةتواني ببيَ بة ئةلتةرناتيظ لة بةرانبةر نامؤيي و بيَزاريي تا
دةقنووس لة سةروةختي تةنطانةدا دةستي بؤ ببا؟
ديدار مةسيفي:
يةكةمين ريَككةوتن كة دةقنووس لةطةلَ خؤي دةيكات، كاتيَكة كة برِيار
دةدات بة وشة لةطةلَ دنياييَكي ثرِ لة كيَشة و طرفت بجةنطيَت. ئةوة
طرنطترين هةنطاوي هاتنةكاية و خولقاني جؤرة دةقيَكة كة دةتوانيَت طشت
بيَزاييةكاني ذياني رؤذانةي نووسةر برِةويَنيَتةوة، ئةمةش كاتيَك
رِوودةدات كة وشةكان سةرباري ئةوةي سيمبوليَكي رةونةقداري ئةو جةنطةن،
ثرِيشن لة ماناي شاراوة. هةروةها جؤرة طورِ و هيَزيَكيان تيَداية كة
نةوةك هةر نووسةرةكة خؤي، بةلَكوو خويَنةريش دةخةنة حالَةتيَكي
ئارامبةخش و سيحرئاميز. دةق كاتيَك دةتوانيَت وابيَت كة خاوةنةكةي
خاوةن خةونيَك بيَت لة هي كةسيَكي ديكة نةضيَت. ئةوة ديارة كة لة هةموو
كونجيَكي دنيادا، هةر هةمان بانة كة تيَيدا دةقنووس دةبيَت نامؤ بيَت،
بةلاَم ئةوة برِياري دةقنووسة كة دةيةويَت ض جؤرة ئةلتةرناتيظيَك
بدؤزيَتةوة كة ئارامييَكي زياتري ثيَبدات لةو واقيعةي كة تيَيدا
دةذييَت. بةلاَم ضؤن ئةو جؤرة دةقة دةتوانيَت ئةو بارستايية طةورةيةي
هةبيَت و جيَطةي واقيع و دنيا بطريتةوة؟ رومي كاتيَك طةيشتة ئةو
ئاستةي كة تةنها خؤي بيَت و كةسي ديكة نةبيَت، كاتيَك بوو كة لة
لوتكةي نامؤيي دا دةستي لة ستوونيَكي حوجرةكةيدا وةرهيَنابوو و ضةند
جاريَك بة دةوري دا خولايةوة و خولايةوة، هةر ئةو كاتةش بوو هةستي كرد
كة لة خؤشيدا وا خةريكة قولينجةكاني ليَوي كةف دةكةن، زاري بة وشةي
جوان دةتةقيَت، ضاوانيشي ثرِ دةبن لة روندك. رومي دةخولايةوة و شيعر
وةك رووبار لة زاري دةرذا و شاطردةكاني نةياندةتواني لة نووسينةوةيان
بووةستن. رؤمي لةو كاتةدا هةستي كرد كة هيض شتيَك ناتوانيَت ئةوندةي لة
دايكبووني ئةو شيعرانة ئارامي و شادي بخاتة دلَ و دةروونيةوة. بروانة
ئةو ضةند ديَرة شيعرةي (رومي) كة
دةلَيَت:
"سالاَنيَكي زؤر، لاسايي خةلَكم كردةوة و
من دةمةويست خؤم بناسم،
كةضي تيَيدا نةمتواني برِيار بدةم كة ض شتيَك بكةم،
نةمتواني هيض ببينم
كة ناوي خؤم بيست طازي كرا
دوايي رِاثةرِيم و بؤ دةرةوة ضووم"
دةبينيت دةقنووس ليَرةدا ضةند قوولَ و جوان ئةو دنياية دةطؤرِيَتةوة
بةوةي كة خؤي بؤ خؤي دةيدؤزيَتةوة.
*: نووسةران هةميشة لة سةفةريَكدان لةطةلَ خؤيان و لةطةلَ دنيادا، ئاخؤ
تؤ لةو سةفةرةتدا بة كويَ
طةيشتووي؟
ديدار مةسيفي:
بة دةست خؤم نيية كة بؤ وةلاَمي ئةو جؤرة ثرسيارانة يةكسةر بيرم بؤ
هةردوو تةوةرةي ئيَكس و واي ماتماتيك دةضيَت، كة لة نيَوانياندا تةن
خالَيَكي زؤر زؤر بضووكة، بةلاَم لة هةر ئان و ساتيكدا خاوةن تان و
ثؤيةكي تايبةت بة خؤيةتي. بؤ كةسيَك كة قةدةري نووسين و داهيَناني
دةكةويَتة ئةستؤ، لةوانةية هةلَبةزين و دابةزين لة نيوان تان و
ثؤيةكانيدا بة جؤريَكي سةيرتر طوزارشت لةو سةفةرةي بكات، ضونكة ضارةي
ئةو بة شيَوةيةكي سةرةكي بة تةورةيةكي ديكةوة بةندة، كة هةرطيز لة سةر
كاغةز رةسم ناكريَت، بؤية دةبينيت كةسي نووسةر سةرباري ئةو سةفةرة
واقيعييةي بةسةر تان و ثؤيةكانيدا لة خةيالَيشدا خاوةن تةوةرة و طةشت و
سةفةريَكي تايبةت بة خؤيةتي. نةجيب مةحفوز نةوةد و حةفت سالَ ذيا، هةتا
مرد بؤ سةفةريَكيش لة ميسر دةرنةضوو. ئةو دةيطوت كة بة خةيالَ كون بة
كوني دنيا طةرِاوم. من لة سةرةتاوة حةزم لة سةفةريَكي جوبرانة بوو كة
تةمةني دريَذ و نةطؤرِيني شويَني نةدات بة سةفةريَكي دوور كة
ئؤقيانووسةكانيش دةبرِيَت. هةستم دةكرد كة نووسينةكاني جوبران (كة لة
خاكي غوربةتةوة نووسرابوون) سةد بار و هةزار بار زياتر ضيَذم ثيَ
دةبةخشن، لةوةي كة رِؤمانيَكي مةفحوز يان عةبدولقةدووسم بخويَنمةوة.
دواتر روسةكان هاتن؛ كازانتزاكيس هات و لةطةلَ خؤيدا بردمي، ئةو ليَم
نةطةرِا ضاوةرِيَ بم تا رؤذيَك وةكوو باوكم دةتوانم ضةند طةشتيَكي خؤش
بؤ يؤنان بكةم. من لةو كاتةدا رؤيشتم كة دةبوواية برِؤم، ئةو سالاَنةي
كة خووي دريَذم بؤ خويَندنةوة دةميَك بوو تارمايي ئةو كةشةي لة ناخم ضي
كردبوو كة حةز بة سةفةريَك بكات كة كؤتاييي بؤ نيية. ثيَش ئةوةي لة
كوردستان برِؤم، رةشنووسي دة تا ثازدة كورتةضيرؤكم لاي دوو هاورِيَم
جيهيَشتبوو كة وةك من عاشقي خويَندنةوة بوون، بةلاَم دواي سالاَنيَكي
زؤر كة لة سةفةر طةرِامةوة هةردووكيان بة جيا ضيرؤكةكانيان
فةوتاندبوون. من ئةو دوو هاورِيَيةم خؤشدةويستن و هةرطيز دلَم ليَيان
نةرِةنجا، ضونكة دةمزاني ئةطةر دواي ئةو سةفةرة جاريَكي ديكة ضيرؤكة
بزربووةكاني خؤم بطةشتبانةوة دةستم و بمخويَندبانةوه، ئةوا دةبوو
جةستةي هةموويان بة قةلَةمةكةم كون كون بكةم و دواتر هةر خؤم فرِيَيان
بدةم. ئيَستا دةقيَكي دريَذتري ئةو سةردةمم لةبةر دةستة، ئةوةندةي
دةيهيَنم و دةيبةم بة ئاساني ناتوانم نة فرِيَي بدةم و نة
ثيَيدابضمةوة. ئةو ماوةية بوو كة لة رقي ئةو يةكتركوشتنةي لة
طؤرِيَدابوو، من خؤم لة ناوةوة ئاخنيبوو و بريارم دابوو نةضمة
دةرةوه، تا شتيَك دةنووسم، بيست و ضوار سةعاتي خؤمم كردبوو بة ضوار
بةش، لة بةشيَكدا دةمخويَندةوة، لة ئةويتردا دةنوستم، لة يةكيَكي ديكة
دمنووسي، لة دووايةكةياندا ثياسة و طةرِاني خؤم لة باخضةكة دةكرد.
ماوةي زياتر لة سالَيَك وةها هاتم و ضووم و رِؤمانيَكم بة تةواوي
كارئةكتةر و بونيادةكةي، نووسييةوة. ئةو رةشنووسةم لة مالَ جيَهيَشت و
خؤم بة دواي سةفةرةكةمدا سةودا بووم، ثاش سالاَنيَكي زؤر داواي
رةشنووسي رِؤمانةكةم لة مالَةوة كرد و بة كةسيَك بؤيان ناردم كة
ئةوةندةي كردم لة غوربةتدا نةبووين بة هاورِيَ. من ضاكةي ئةو كةسةم
هةرطيز لة بير نةكرد و تيَر بؤي طريام كة زانيم ثاش ئةوةي تووشي
هةلَةيةك بوو، لة شاريكي زؤر زؤر ساردا بة دةستي هينديةكي سوور ثيَست
كوذرا. بؤ من ئةو ضيرؤكة خةمناكة زؤر ئالَؤز و طةرم و لة ثرِتر بوو لة
وردةكاريية خةيالَييةكاني نيَو رِؤمانةكةم، ضونكة هةستم دةكرد ئةو كةسة
يةكةم كوردة لة خاكيَكي وةها دوورةدةستدا بة دةستي نامؤي هيندييةكي
سوور كوذرابيَت. هةروةها لةبةر هؤكاري شيَواز و زمان و كات
بةسةرضوونيش، ئةوةندةي كردم نةمتواني ئةو رِؤمانة ثاكنووس بكةمةوة و
بيخةمة سةر ثيَ، بةلاَم ئةو كةسةي ناخم وازي نةدةهيَنا و هةر داواي
دةكرد كة شتيَك بنووسم، بؤية رؤذيَك دةستم داية قةلَةم و برِيارمدا
دةست بة نووسيني يةكيَكي تازة بكةم، ثالَةواني رِؤمانة تازةكةم لة هي
كؤنةكةم طةنجتر بوو، بةلاَم هةست و قةدةري وابوو كة زووتر لة ئةويديكة
دنيا جيَبهيَلَيَت، بؤية زؤر بة ثةلةتر بوو لة خؤناساندن، كة تةواوم
كرد ئةو لة سةر من نةوةستا و خؤي بردة سةر ميَزي ئةم و ئةو، بةلاَم
دواجار بة دلَي شكاو طةرِايةوة لاي من، تا ثارةي طيرفاني خؤمي ثيَ
بدةم، بؤ ئةوةي خؤي بباتة ذيَر مةكينةكاني ضاثةوة. ئةو رِؤمانةم ناوي
(ئيلشا)يه، ئةطةر بة ناوهيَناني جياوازيةك لة خويَندنةوةي ئةو
وةلاَمانةم دروست دةكات كة سةبارةت بة سةفةرةكةي خؤم دةياندةم. دةزانيت
ضةند جوانة ئةو ئاخاوتنةي (سةلمان روشدي) كة لة سالَي 1994 بؤ رؤذنامةي
(دةيلي تيَليطراف) كردوويةتي، كاتيَك دةربارةي تايتلي كتيَبيكي بة ناوي
(رؤذئاوا، رؤذهةلاَت) ثرسياري ليَ دةكريَت و دةلَيَت: "طرنطترين بةشي
ئةو تايتلة كؤماكةية، ضونكة هةستدةكةم ئةوة منم" ديارة (ئيلشا)كةي منيش
شتيَكة لة بابةتي ئةو جؤرة كؤمايانة.