خوێن‌و پارە‌و هه‌ڵبژاردن
 

نووسینی  مه‌ریوان ووریا قانع

لەم چەند رۆژەی دواییدا‌و لەپەیوەندیدا بە مەسەلەی خۆئامادەکردنەوە بۆ هه‌ڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان باس‌و خواسێکی زۆر لەسەر دوو مەسەلە هاتۆتەکایەوە. یەکەمیان بەکارهێنانی پارە‌و پولە بۆ کڕینی دەنگی خەڵک. دووهه‌میان بەکارهێنانی خوێنی شەهیدانە وەک بەشێک لە پڕوپاگەندەی هه‌ڵبژاردن. پارە‌و خوێن خەریکن دەبنە دوو ئامرازی سەرەکی هه‌ڵمەتەکانی هه‌ڵبژاردن. رۆژانە گوێبیستی ئەوەین چۆن لە فڵانە شوێن فڵان کەس‌و لە فڵانە ناوچە فڵان هێز‌و لەفڵان دەزگا فڵان بەرپرس پارەیان دابەشکردوە. یان چۆن هه‌ڕەشەی بڕینی پارەی فڵان یان فیسار کەس‌و لایەن‌و گروپ کراوە. لەهه‌مانکاتدا بەردەوام گوێشمان لەو قەوانەیە کە گوایە هه‌ندێک هێز‌و لایەن‌و لیستی تایبەت، بەتایبەتی لیستەکانی دەرەوەی لیستی پارتی‌و یەکێتی، خیانەت لە خوێنی شەهیدان‌و قوربانیدانی میللەتەکە دەکەن. یاخود هه‌ر لە ئەساسەوە شەهیدیان نەبووە‌و رەنجیان نەکێشاوە، کەچی دەیانەوێت دەسەڵات بگرنەدەست‌و وڵات ببەنبەڕێوە. هه‌م کڕینی دەنگ بە پارە‌و هه‌م بەکارهێنانی خوێنی شەهیدان بۆ لاوازکردنی نەیارانی سیاسی، دوو ئامرازی هێجگار خراپ‌و ترسناکی خۆئامادەکردنە بۆ هه‌ڵبژاردن. ئەم جۆرە کردار‌و گوفتارە نەک تەنها سەرەتایەکی مەترسیدار دەخاتەوە‌و فەزایەکی گرژ‌و توندوتیژ دروستدەکات، بەڵکو بێماناکردنێکی تەواوی پرۆسەی هه‌ڵبژاردنیشە. هه‌ڵبژاردن مەسەلەیەکە پەیوەندی بە خوێن‌و پارەوە نییە، پەیوەندی بە بەرنامە‌و فیکر‌و چارەسەرەوە هه‌یە. ئەمجۆرە رەفتارەی ئێستاکە دەیبینین کولتورێکی سیاسی وا بێفەڕ دروستدەکات، زیان نەک تەنها بە ئەمڕۆی سیاسەتی کوردی دەگەیەنێت، بەڵکو کێشەی گەورە‌و ترسناکیش بۆ نەوەکانی داهاتوو دروستدەکات. کەم شت هێندەی دروستبوونی کولتورێکی سیاسی بێفەڕ مەترسیدارە. هه‌میشە ئەوانەی دەیانەوێت ئایندە وێرانکەن، بەدروستکردنی کولتورێکی سیاسی بێفەڕ دەستپێدەکەن. بەخشینەوەی پارە‌و کڕینی دەنگ، هاوتا لەگەڵ هێنانی خوێنی شەهیدان بۆناو پرۆپاگەندەی هه‌ڵبژاردن لەلایەن هه‌ر هێزێکەوە، تەعبیر لەوە دەکات ئەو هێزە لەڕووی بەرنامە‌و پلانی سیاسییەوە بەتاڵە. هه‌ڵبژاردنی راستەقینە بێکڕینی دەنگی خەڵک‌و بێ لەخەوهه‌ستانی شەهیدان روودەدات. کڕینی دەنگ بەدڕەوشتییەکی سیاسییە‌و کردنی شەهیدانیش لە موڵکی نەتەوەوە بە موڵکی باڵێکی ناو حیزب، یان حیزب، هه‌موو مانایەک لە شەهیدبوون دەسێنێتەوە. لەکوێشدا خوێن کرا بە ئامرازی سەرەکی هاندانی خەڵک بۆ بەشداربوون لە هه‌ڵبژاردندا، لەوێدا ئەو خوێنە مانا رەمزی‌و ویژدانییەکانی لەدەستئەدات‌و دادەبەزێت بۆ ئاستی بەکارهێنانی وەک پارەی رەش‌و بەرتیل بەخشین. لەڕاستیدا کڕینی دەنگی خەڵک‌و بەکارهێنانی خوێنی شەهیدان لە هه‌ڵبژاردندا شایەتی لەدۆخی ئیفلاسکردنێکی سیاسی راستەقینە دەدات. تێکەڵکردنی پارە بە سیاسەت یەکێکە لە نەخۆشییە ترسناکەکان لە کوردستاندا. یەکێک لە گەورەترین ئەو هه‌ڕەشانەی ئەمڕۆ لەسەر ئەزموونی سیاسی کوردستان دروستبووە، ئەم تێکەڵکردنە هه‌مەلایەنەی سیاسەت‌و پارەیە بەیەکدی. لە کوردستاندا ئەم تێکەڵکارییە بەڕادەیەکە وایکردوە وەزیفەی سەرەکی سیاسەت، لەباتی ئەوەی کارکردنبێت بۆ دروستکردنی هێمنیی کۆمەڵایەتی‌و بەهێزکردنی متمانەی کۆمەڵگا بە خۆی‌و بە سیستمە سیاسی‌و ئیدارییەکە‌و بە ئایندە، کەچی بوەتە کورتترین‌و خێراترین رێگا بۆ دەوڵەمەندبوونێکی نابەجێ. ئەگەر تا دوێنێ پەیوەندی نێوان سیاسەت‌و پارە بەو جۆرە بووبێت کە سیاسییەکانی کورد لەناو سیاسەتەوە بۆ ناو پارە چووبن، واتە کردنی سیاسەت بووبێت بە ئامرازی کۆکردنەوەی پارە، ئەوا لەم سەروبەندی هه‌ڵبژاردنی پەرلەمانەدا هاوکێشەکە پێچەوانە کراوەتەوە. ئەمڕۆ سیاسەت پارە دەبەخشێتەوە بۆ پاراستنی سیاسییەکان، مەوقیعە سیاسییەکان پارە سەرفدەکەن بۆئەوەی وەک مەوقیعی سیاسی بمێننەوە. بە مانایەکی تر ئەگەر تا دوێنی دەسەڵات ئامرازێک بووبێت بۆ گەیشتن بە پارە، ئەمڕۆ پارە کراوەتە ئامرازێک بۆ مانەوە لەسەر دەسەڵات. لەهه‌ردوو دۆخەکەشدا ئەم تێکەڵبوونە ناشیرینەی سیاسەت‌و پارە بەیەکدی سەرچاوەی بڕێکی زۆری کارەساتەکانی سیاسەتە لە کوردستاندا. گەورەترین تەحەدایەک ئەمڕۆکە رووبەڕووی سیاسەتکردنی راستەقینە لە کوردستاندا بووبێتەوە پچڕاندنی ئەم پەیوەندییە ناتەندروستەیە لەنێوان پارە‌و سیاسەتدا. هیچ خاڵێکی خراپی ئەو سیستمە سیاسییەی ئەمڕۆ لە کوردستاندا باڵادەستە قابیلی چاککردن‌و داڕشتنەوە نابێت، گەر ئەم پەیوەندییە نەقرتێنرێت. تا سیاسەت‌و پارە بەو شێوەیە بەناویەکدا چووبن، زەحمەتە بتوانرێت لەهیچ بوارێکی ئیداریی‌و دەسەڵاتدارێتی‌و بەرخوردی سیاسیدا چاکسازی بکرێت. من لێرەدا قسە لەوە ناکەم سەرفکردنی پارەی گشتی بۆ کڕینی دەنگی خەڵکی، چ تاوانێکی ئەخلاقی‌و یاسایی‌و سیاسییە. ئەمەیان راستییەکی ئەوەندە سادەیە هه‌موو مناڵێک لە کوردستاندا پێی ئاشنایە، ئەو سیاسییانە نەبێت کە ئەم کارەدەکەن. ناشبێت شەهیدەکان پەلکێشکرێن بۆناو پڕوپاگەندەی هه‌ڵبژاردن. لە دونیای ئێمەدا بیرۆکەی سەرەکی لەپشتی شەهیدبوونی سیاسییەوە، بیرۆکەیەکی نەتەوەییە. شەهیدبوون بەدرێژایی مێژووی کورد شەهیدبوونبووە لەپێناوی کوردستاندا وەک نیشتیمانێکی نەتەوەیی‌و لەپێناوی کورددا وەک نەتەوەیەکی چەوساوە. شەهیدان تەعبیر لە ئیرادەی تەسلیمنەبوونی میللەتی ئێمە دەکەن بەو جەهه‌نەمە سیاسییەی دوژمنان لە سەدەی بیستەمدا بۆ خەڵکی کوردستانیان دروستکرد. دوای هه‌ژدە ساڵ لەدامەزراندنی حکومەتی هه‌رێم، پەلکێشکردنی شەهیدان بۆناو هه‌ڵبژاردن، لەساتێکدا کە زیاد لە لیست‌و دید‌و خەونێکی سیاسی دروستبووە، بێماناکردنی ماناکانی شەهیدبوونە. هه‌موو میللەتێک خاوەنی سەرمایەیەکی نەتەوەییە کە موڵکی نەتەوەکە خۆیەتی، ئەم سەرمایەش کاتێک دەبێتە سەرمایەکی نەتەوەیی کە هیچ هێزێک بە تەنها بەهی خۆی نەزانێت. شەهیدان یەکێکن لەدەرکەوتە گرنگەکانی ئەم سەرمایە نەتەوەییە. ئەوەی ئەمڕۆ‌و لەهه‌لومەرجی ئێستای کوردستاندا خۆیبکات بە خاوەنی شەهیدان‌و بەزۆر پەلکێشیانکات بۆناو هه‌ڵمەتی هه‌ڵبژاردنەکان، وەک ئەوە وایە نرخ‌و بەها نەتەوەییەکانی ئەو سەرمایەیە وێرانبکات. هه‌ژدە ساڵ دوای راپەڕین‌و دوای ئەو ئەزموونە تاڵەی خەڵکی کوردستان لەگەڵ مۆدێلی حوکمڕانی دوو هێزە باڵادەستەکەی کوردستاندا هه‌یانە، ئیدی ئەو دۆخە بەسەرچووە بڕی رەوایەتی دەسەڵاتی سیاسی بە بڕی گەورەیی گۆڕستانی شەهیدان بپێورێت. حیکایەتی شەهیدەکان حیکایەتێک نین ئەمڕۆ بخرێنە خزمەتی دەسەڵاتێکی سیاسییەوە، پێدەچێت قڕوقەپیکردبێت لە نیشاندانی بەرنامەیەکی سیاسی‌و هه‌وڵێکی راستەقینە بۆ گۆڕانی ئەو دونیا قەیراناوییەی دروستیانکردوە. ئەو رۆژە دەسەڵاتدارانی کورد مانا رەمزی‌و سیاسییەکانی شەهیدانیان لەدەستدا، کە جاش‌و موستەشارە کۆنەکانیان بەپۆل هێنایە ناو ریزەکانی حیزبەوە‌و کردنیان بە پیاوە گەورە‌و دەسەڵاتدار‌و پایەبەرزەکانی وڵات. بۆئەوەی کوردستان ناشیرینتر نەبێت، پێویستە دەسەڵاتداران شەهیدان لە گۆڕەکانیان دەرنەهێنن‌و بەزۆر رایاننەکێشن بۆناو هه‌ڵبژاردنەکانی خۆیان. لەباتی ئەوە با بەرنامە‌و پلان‌و دونیابینییەک نیشانبدەن، کە لەگەڵ خەون‌و ویست‌و چاوەڕوانیی شەهیداندا تەبابێت.

 

مافي ئةم ساييتة ثارصزراوة بؤ ئاراس©2006